13/4/2015  – De Standaard – door ERIK RASPOET

De onthoofdingsvideo’s heeft ze niet bekeken, maar de Amerikaanse terreurexpert Jessica Stern heeft zich wel diep gebogen over de geschiedenis en ideologie van Islamitische Staat. Samen met Twitter-exegeet J.M. Berger schetst ze een verhelderend beeld van een unieke beweging die het kalifaat ziet als opmaat tot de Apocalyps.

Het regende de voorbije maanden boeken over jihad en salafisme. Met ‘IS. Staat van terreur’ leveren Jessica Stern en J.M. Berger een uiterst lezenswaardige bijdrage aan het nog jonge genre. De auteurs zijn dan ook niet de minsten. J.M. Berger, correspondent van Foreign Policy, gespecialiseerd in terreur en sociale media, schreef eerder ‘Jihad Joe, Americans go to war in the name of God’. Jessica Stern, bekend van ‘Terreur in de naam van God’ , is terrorisme-expert in Harvard en adviseur nationale veiligheid aan het befaamde Hoover Institution. We ontmoetten haar in een zonovergoten Amsterdam waar gelukzalige toeristen de Grachtengordel onder de voet lopen. Het contrast met ons grimmige onderwerp kan niet groter zijn.

Never a dull moment in the Middle East. Ook Jemen is ten prooi gevallen aan sectair geweld tussen sjiieten en soennieten. Heeft IS ook daar een voet aan de grond?

Jessica Stern: ‘Meer dan waarschijnlijk. Jemen is net als Libië een mislukte staat, de perfecte humus. IS heeft alleszins de zware bomaanslagen op twee sjiitische moskee in Sanaa opgeëist. Als die opeising klopt, dreigt een tweede Syrië-scenario. Zowel Al-Qaeda, dat al heel lang in Jemen actief is, als IS vecht dan tegen de door Iran gesteunde Houthi-rebellen. Tegelijkertijd echter leveren ze ook onderling strijd, precies zoals in Syrië.’

Het verdrijven van IS uit Kobani werd door heel wat waarnemers als een kantelpunt gezien. IS, zo werd gehoopt, verkeerde in een crisis. Voorbarige conclusie?

‘Absoluut, IS heeft al meermaals blijk gegeven van een grote veerkracht. De groep zat achter de recente aanslag in Tunesië, en twee weken geleden hebben ze een Palestijns vluchtelingenkamp vlak bij Damascus overrompeld. Maar belangrijker nog: de voorbije maanden heeft een dertigtal jihadistische bewegingen trouw aan IS-leider Aboe Bakr al-Baghdadi gezworen. Het ging veelal om obscure, lokale groeperingen, maar ook het Nigeriaanse Boko Haram heeft zich in maart officieel achter IS geschaard. Voor Al-Baghdadi is dat heel belangrijk, want hij ziet in Afrika een enorm potentieel voor het uitbreiden van zijn invloed en territorium. De Somalische Al-Shabaab hoort voorlopig nog in het kamp van Al-Qaeda, maar ook daar lopen geruchten over dissidenten en scheurbewegingen die zich bij IS willen aansluiten.’

U gaat diep in op de verschillen tussen Al-Qaeda en IS. Ze delen dezelfde oorsprong, allebei belijden de salafistische jihad. Waar zitten de tegenstellingen?

‘IS is nog veel extremer en gewelddadiger dan Al-Qaeda. De manier waarop het geweld gebruikt, is ongezien in de geschiedenis. Daarom noem ik IS de crystal meth van het terrorisme, ze verspreiden terreur in zijn puurste vorm. Niet alleen onthoofden ze gijzelaars, ze filmen de onthoofding en gebruiken de beelden om vrijwilligers te ronselen. Ook het sectaire karakter is uniek. IS doodt aan de lopende band moslims. Niet alleen sjiieten, maar ook soennieten die niet leven volgens de extreme en vaak bizarre regels die een vrome moslim volgens IS hoort te respecteren.’

Naast IS lijkt Al-Qaeda haast een sympathieke club…

(lacht) ‘Ja, het is ver gekomen wanneer we Al-Nusra in Syrië als een matigende factor gaan beschouwen. Natuurlijk is en blijft Al-Qaeda een extremistische terreurbeweging met een indrukwekkend palmares van bloed en gruwel. Toch is er een verschil dat teruggaat tot de oorsprong van IS. We zijn dat vergeten, maar die organisatie is gegroeid uit het Iraakse filiaal van Al-Qaeda, dat op zijn beurt is ontstaan als een reactie van gefrustreerde soennieten op de Amerikaanse invasie. Abu Musab al-Zarqawi, de leider van wat toen nog Al-Qaeda Irak (AQI) heette, heeft in 2004 zelfs trouw gezworen aan Osama bin Laden. Nochtans lagen die twee elkaar absoluut niet. Bin Laden was een intellectueel van rijke komaf, Zarqawi een onbehouwen bruut, een getatoeëerde bajesklant die de islam had omarmd om zich te zuiveren. Zarqawi werd al in 2006 door de Amerikanen gedood, maar in zijn korte tijd als AQI-leider heeft hij de methodes ontwikkeld die IS nog altijd toepast. De onthoofdingen, het filmen van executies, de sectaire moorden, het hele gamma. Bin Ladens opvolger Al-Zawahiri heeft zowel Zarqawi als diens opvolgers herhaaldelijk bekritiseerd, vooral vanwege het sectaire geweld. Toch is de breuk pas definitief geworden toen de huidige IS-leider Al-Baghdadi in 2011 besloot om zich in de Syrische burgeroorlog te mengen. Sindsdien leveren Al-Qaeda en IS een strijd van leven en dood voor de jihadistische hegemonie in het Midden-Oosten”.

Wie wint?

‘Al-Qaeda blijft een factor van belang, maar IS heeft duidelijk de bovenhand. Het uitroepen van een kalifaat op 1 juli vorig jaar was een meesterzet, daarmee hebben ze hun rivalen veel wind uit de zeilen genomen. De mediaoorlog hebben ze sowieso gewonnen, IS zuigt alle aandacht naar zich toe. Al-Qaeda kennen we van saaie filmpjes met een oeverloos speechende Bin Laden of Zawahiri in de hoofdrol. Niks daarvan bij IS, daar weten ze alles van storytelling. Hun films zijn pure Hollywood, gepimpt met gametechnieken. Ook in hun gebruik van sociale media, Twitter in het bijzonder, lopen ze mijlen voor op Al-Qaeda.’

U noemt Al-Qaeda elitair, terwijl IS een populistische koers vaart. Hoezo?

‘Al-Qaeda heeft zichzelf altijd als een voorhoede beschouwd. IS daarentegen legt de drempel laag. Iedereen die gezond is van lijf en leden, wordt uitgenodigd om zich bij het kalifaat te vervoegen en aan de jihad deel te nemen. Sterker nog, de hidjra wordt als een heilige plicht voorgesteld, ook voor vrouwen trouwens. Dat houdt natuurlijk verband met hun apocalyptische eschatologie. Het einde der tijden is nabij, en zal volgens de profetieën gepaard gaan met een beslissende slag tegen de ongelovigen. Versta daaronder de sjiieten, maar ook westerlingen. In dat plaatje past het koketteren met extreem geweld. IS wil maximaal polariseren om die finale confrontatie uit te lokken.’

Intussen probeert IS in het ondermaanse een ideale staat uit te bouwen. Waarom al die moeite als de Apocalyps toch nabij is?

‘Dat lijkt paradoxaal, maar ze slagen erin het kalifaat in hun narratief in te passen, als opmaat tot de Apocalyps. Kijk, een beweging zoals IS kun je nooit helemaal met onze westerse logica begrijpen. Komt daarbij dat IS minder homogeen is dan van buitenaf lijkt. Duizenden aanhangers van Saddam Hoesseins Baath-partij, een seculiere organisatie nota bene, hebben zich bij IS aangesloten. Ze werden met open armen ontvangen, velen bekleden sleutelposities bij IS, ook al omdat ze militaire en organisatorische capaciteiten bezitten die de organisatie goed kon gebruiken.’

Heeft u tijdens de research de vele executievideo’s bekeken?

‘Gelukkig kon ik dat aan mijn medeauteur J.M. Berger overlaten. Voor we aan dit boek begonnen, kende ik hem alleen als Twitter-fenomeen. Berger leeft zowat online, hij volgt dag en nacht al wat er aan extremisme beweegt op de sociale media, hij heeft er zelfs software voor ontwikkeld. Bleek dat hij bij mij om de hoek woonde, in Cambridge-Boston. Hij kijkt dus naar al die filmpjes en laat er zijn slaap niet voor. Ik zou het niet kunnen. In de middeleeuwen was onthoofden een manier om iemand efficiënt te executeren. Zo wordt het trouwens in Saudi-Arabië nog altijd bedreven. Op zich al vreselijk genoeg, maar bij IS gaat de horror nog veel verder. Ze hebben helemaal niet de bedoeling om snel en pijnloos te executeren. Integendeel, ze laten het zo lang mogelijk duren zodat de gruwel extra hard van het beeld spat.’

Hoe moet het Westen met IS omgaan?

‘Isoleren, beletten dat ze hun extreme ideologie verspreiden. Intelligence is het belangrijkste wapen, de sociale media het voornaamste slagveld. We mogen ons niet laten provoceren om in hun val te trappen. IS wil namelijk niets liever dan in Syrië een oorlog met het Westen te beginnen. Militair ingrijpen, dat hebben we in het Midden- Oosten al een paar keer gedaan. Irak noch Libië is er beter van geworden. Als we toch militaire middelen inzetten, dan alleen ter ondersteuning van een politiek of diplomatiek proces. Zo moeten we in Irak dringend het vertrouwen van de soennieten terugwinnen. Het was een kolossale fout hen uit te leveren aan de revanchistische politiek van president Maliki en zijn sjiitische bendes. Syrië is een ander verhaal, ik denk niet dat het Westen daar veel invloed heeft. Het geeft alleszins geen pas IS te bombarderen terwijl we een bloeddorstige dictator als Assad ongemoeid laten.’

‘IS. Staat van Terreur’, Jessica Stern en J.M Berger, De Bezige Bij, 432 blz., 22,90 euro

Advertenties